1923-1950 Arası Tiyatro Yazarları Kimlerdir? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bir Bakış
1923-1950 yılları arasındaki dönemde, Türk tiyatrosu büyük bir evrim geçirmiştir. Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte, tiyatroda yeni bir anlayış, yeni bir dil ve toplumsal yapıyı anlatma biçimleri ortaya çıkmıştır. Ancak bu dönemin tiyatro yazarları, genellikle erkek egemen bir dünyada kendilerini var etmeye çalışan bireylerden oluşmuştur. O dönemdeki tiyatro yazınını, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet açısından ele almak, sadece geçmişin izlerini değil, aynı zamanda günümüz toplumunun hala mücadele ettiği sorunları da anlamamıza yardımcı olabilir. Bu yazıda, 1923-1950 arası tiyatro yazarlarının kimler olduğuna dair kısa bir bakış açısı sunarken, aynı zamanda bu yazarların eserlerinin toplumsal yapıyı nasıl etkilediğini kendi gözlemlerimle ilişkilendireceğim.
1923-1950 Arası Tiyatro Yazarları Kimlerdir?
Bu dönemin en tanınmış tiyatro yazarları arasında, özellikle Haldun Dormen, Ferhan Şensoy, Orhan Asena ve Muzaffer İzgü gibi isimler öne çıkmaktadır. Ancak, dönemin toplumsal yapısını yansıtan ve tiyatronun gücünü sosyal eleştiriyi dile getirme aracı olarak kullanan yazarlar arasında kadınların sayısı oldukça sınırlıdır. Kadın tiyatro yazarları bu dönemde, toplumsal normların baskısı ve ev içindeki rollerle sınırlı kalmış, genellikle sahnelerde kendilerine yer bulamamakla kalmamış, yazın dünyasında da en görünür olanlar erkekler olmuştur.
Toplumsal Cinsiyet Perspektifinden Bakıldığında
Tiyatro, toplumun aynasıdır. Ancak 1923-1950 yılları arasında yazılan eserlerde, toplumsal cinsiyet rollerinin nasıl yerleştiğini görmek oldukça mümkündür. Kadınlar genellikle “evin kadını” rolünde, ya da “aşkı bekleyen, sadık eş” olarak sahnelerde yer bulmuşlardır. Bu yazarlara baktığınızda, kadınların yaşadığı toplumsal baskılar ve sınırlı haklar, eserlerinde oldukça belirgindir. O dönemde yazılmış ve sahnelenmiş oyunlarda kadın karakterlerin genellikle pasif ve edilgen olduğunu görürsünüz. Bu da, toplumun genel bakış açısının bir yansımasıdır.
Benim İstanbul sokaklarındaki gözlemlerim, hala toplumsal cinsiyet eşitsizliğini hissettiriyor. Bir sabah işyerine giderken, toplu taşımada yanımda bir kadının diğerine göre daha dikkatli davranılmasını, laf sokulmasını ve gözle görülür şekilde küçümsenmesini izledim. Bu tür mikro-agresyonlar, 1923-1950 yıllarındaki tiyatro eserlerinde kadınların görünen ve görünmeyen yüzlerini, kimliklerini nasıl kurduklarının hala geçerli bir meselesi haline geliyor. Tiyatroda yazılı olan kadın karakterlerin, toplumda genellikle susturulan kadınları temsil ettiğini düşündüm. Ve bu durum ne yazık ki hala devam ediyor.
Çeşitlilik ve Sosyal Adalet: Yazarların Eserleri ve Toplum
Tiyatro, bazen toplumsal değişimi yönlendiren bir araç olurken, bazen de toplumsal normları pekiştiren bir mekanizma haline gelir. 1923-1950 yıllarında yazılan eserlerde, sosyal adalet ve çeşitlilik konuları belirgin bir şekilde eksikti. Çeşitlilikten kastım, sadece etnik ya da kültürel farklılıklar değil, toplumsal statü, cinsiyet ve yaşam tarzı gibi unsurlardır. Bu dönemde yazılmış tiyatro eserleri çoğunlukla varlıklı, beyaz ve erkek karakterleri ön plana çıkarmaktadır. Bu durum, özellikle kırsal kökenli, yoksul ya da farklı kültürel geçmişlere sahip insanların seslerinin duyulmasını engellemiştir.
Buna dair bir örnek vermek gerekirse, bir arkadaşımın bana anlattığına göre, İstanbul’un kenar mahallelerinden birinde, pek çok genç yazar, tiyatroya olan ilgilerini toplumlarının gerçekliğinden beslemektedir. Ancak bu genç yazarlar, çoğunlukla kendilerini en iyi şekilde anlatmak için ana akım medya ve tiyatro dünyasının dışına itiliyorlar. Kendilerini anlatma biçimlerinin sahneye yansıması, toplumsal statüleri, kimlikleri, farkındalıkları ve yaşam mücadeleleri yazılarına da yansıyor. Ancak bu, çoğu zaman kısıtlanıyor çünkü bu farklılıklar çoğu zaman “görünür” olmuyor. Bununla birlikte, sosyal adalet konusunda farkındalık oluşturacak eserler, toplumun en alt katmanlarına ulaşmak için hep çaba gösteriyor. 1923-1950 yılları arasında yazılmış tiyatro eserlerine baktığınızda, bu çeşitliliği ve sosyal adaletin eksikliğini çok net görüyorsunuz.
1923-1950 Arası Tiyatroda Sosyal Eleştiri ve Bugün
Bugün tiyatroda çeşitliliğin daha fazla temsil edilmesi gerektiği üzerine konuşuyoruz. Ancak 1923-1950 yıllarındaki yazarlar, bu meselelere çoğunlukla yüzeysel bir biçimde dokunmuşlardır. Sadece birkaç yazar, toplumsal eşitsizlik, sınıf farkları, işçi hakları gibi meseleleri işlerken, büyük çoğunluk daha çok bireysel temalar üzerinden ilerlemiştir. Örneğin, Haldun Dormen gibi önemli yazarlar, toplumdaki değerlerin eleştirisini yaparak farklı sınıf ve statüdeki insanları anlatmaya çalıştı. Ama gene de, bu dönemde, toplumun alt sınıflarının, kadınların ve azınlıkların tiyatroda kendilerine güçlü bir yer bulması oldukça zordu.
Bugün bile sokakta, işyerinde ya da toplu taşımada gözlemlediğim sahneler, 1923-1950 yılları arasındaki tiyatro eserlerinde yer alan benzer karakterlere hayat vermek isteyenlerin hala engellerle karşılaştığını gösteriyor. Çeşitli toplumsal kesimlerin daha çok görünür olacağı bir geleceğe doğru ilerlerken, tiyatro gibi güçlü bir sanat dalının, bu toplumsal tabuları yıkma ve hakikatleri ortaya koyma gücü her zaman var. Ama bu, sadece tiyatro yazarlarına değil, tüm topluma bir sorumluluk yüklüyor. 1923-1950 yılları arasındaki yazarlara baktığınızda, bu sorumluluğun henüz başlangıç aşamasında olduğunu görebiliyoruz.
Sonuç
1923-1950 arası tiyatro yazarları kimlerdir? sorusunun cevabına bakarken, sadece yazarların isimlerini değil, aynı zamanda dönemin toplumsal yapısını da sorgulamak gerekiyor. Toplumsal cinsiyet eşitsizliği, çeşitlilik eksikliği ve sosyal adaletin temsili bu dönemin tiyatrosunun önemli eksiklikleri arasında yer alıyordu. Ancak bugün, hala bu eksikliklerin etkilerini görmek mümkün. Gelecekte, tiyatro ve sanatın gücüyle, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adaletin daha güçlü bir şekilde temsil edilmesini umut ediyorum. Tıpkı sokakta gördüğüm genç tiyatro yazarlarının hayallerindeki gibi…